KSIĘGARNIA INTERNETOWA WYDZIAŁU POLONISTYKI UW
Okładka-nr-6-9-213×300

Prace Filologiczne Tom 6(9) 2017 Alegorie i symbole

31.50 zł Na stanie

ISSN: 0138-0567
Rok wydania: 2017
Oprawa: miekka

SPIS TREŚCI

Od Redakcji

POŻYTKI FILOLOGICZNE

WIEK XIX

URSZULA KOWALCZUK, Rymowanie starości – jako argument. Na marginesie kilku dziewiętnastowiecznych tekstów nieznanych

BARBARA BRZUSKA, Fidus interpres. Polscy tłumacze literatury antycznej pierwszej połowy XIX wieku wobec problemu wierności dziełu

PRZEMYSŁAW PIETRZAK, Reportaż, felieton i wiadomości, czyli problem gatunków wczesnej twórczości Bolesława Prusa w świetle jej prasowego kontekstu

ALEGORIE I SYMBOLE
KONCEPCJE I ZASTOSOWANIA

ALEKSANDRA HORECKA, Pojęcia symbolu i alegorii w wybranych pracach przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej

MAŁGORZATA ŁOBOZ, Ikona Beethovena i korespondencja sztuk. Kilka interpretacji literackich

GRAŻYNA B. TOMASZEWSKA, Miłość w kontekście symboliczno-alegorycznych uwikłań: Mickiewicz i Szymborska

ELŻBIETA FLIS-CZERNIAK, „Obumarłe doświadczenie”. Alegoria, melancholia i fantazmaty libidalne, czyli o kondycji artysty na przykładzie wybranych utworów Charles’a Baudelaire’a i Kazimierza Przerwy-Tetmajera

MAGDALENA RUDKOWSKA, Alegoria i namiętności. Kartka z dziejów krytyki literackiej w XIX wieku

MARTA TOMCZOK, Alegorie Zagłady w Tworkach Marka Bieńczyka i Wieku 21 Ewy Kuryluk

KSENIA OLKUSZ, Z horroru w horror. Alegoryczność literackich narracji zombiecentrycznych w perspektywie politycznej, społecznej i ekonomicznej

ANNA BOGUSKA, O nowych wcieleniach alegorii psychomachia we współczesnej literaturze (wokół powieści Slobodana Novaka Izgubljeni zavičaj)

KAMEN RIKEV, Beyond the definition. Allegory in Bulgarian literary thought and Atanas Dalchev’s poetry

ASOCJACJE I METAMORFOZY

ELWIRA BUSZEWICZ, Kołczan miłości, czyli o metamorfozach starej alegorii

PAULINA ABRISZEWSKA, Spleceni w Norwidzie. Różewicz, Herbert i Czułość

DARIUSZ SEWERYN, Krzyż − okręt − wóz. O alegorii eschatologicznej

PRZYBLIŻENIA

EWA ROT-BUGA, „Tu Dafnis […] pogrzebion” − próba alegorycznej lektury sielanki Szymona Szymonowica Rocznica

KRZYSZTOF OBREMSKI, Między alegoryzmem a panegiryzmem: Tomasza Tretera Theatrum virtutum Divi Stanislai Hosii (rozpoznania)

MARTA WOJTKOWSKA-MAKSYMIK, Wykorzystanie symboliki tetragramu w O ślachetności a zacności płci niewieściej (1575) Macieja Wirzbięty

BARBARA MILEWSKA-WAŹBIŃSKA, A collection of Latin poems titled Septem sidera − a few remarks on its authorship, Christian symbolism and iconography

JAN TOMKOWSKI, Symbolika krwi w Panu Tadeuszu

KAROL SAMSEL, Rozebrana, czyli Norwidowska ballada o kresie metody alegorycznej

IRENA JOKIEL, Czytanie Süskinda

JOANNA CZAPLIŃSKA, My − kobieta, pisarka. Metafora kobiecego losu w utworze Knížka s červeným obalem Alexandry Berkovej

ANNA GĘSICKA, Alegoria Melancholii w rondach Karola Orleańskiego

INDEKS OSÓB
INFORMACJE O AUTORACH
INFORMACJE DLA AUTORÓW

 

OPISY ARTYKUŁÓW (SŁOWA KLUCZOWE I STRESZCZENIA)

Urszula Kowalczuk, Rymowanie starości – starość jako argument. Na marginesie kilku dziewiętnastowiecznych tekstów nieznanych

Słowa kluczowe: starość, poezja, Maciej Józef Brodowicz, Stanisław Tarnowski, Lucjan Siemieński

Streszczenie: Przedmiotem artykułu jest tomik poetycki Kwiatki polne (1884) napisany przez Macieja Józefa Brodowicza, znanego krakowskiego lekarza, który w wieku dziewięćdziesięciu czterech lat opublikował wiersze o charakterze autobiograficznym. Tematem większości z nich jest starość pojmowana jako doświadczenie egzystencjalne i jako okoliczność biograficzna, uzasadniająca podejmowanie prób syntetyzowania swojego życia w formie wierszowanej. Kontekstem lektury wierszy są dwie recenzje tomu, autorstwa Lucjana Siemieńskiego i Stanisława Tarnowskiego. Także w nich kwestia starości jest zasadnicza i okazuje się ważnym komponentem języka krytycznego, pozwalającym wypełniać brak bardziej precyzyjnych i adekwatnych kryteriów analizy skonwencjonalizowanych wierszy.

 

Barbara Brzuska, Fidus interpres. Polscy tłumacze literatury antycznej pierwszej połowy XIX wieku wobec problemu wierności dziełu

Słowa kluczowe: przekład, literatura antyczna, oświecenie, romantyzm

Streszczenie: Wiek XIX przyniósł w Polsce wielką liczbę przekładów zarówno z literatur nowożytnych, jak i z literatury antycznej, która ciągle uważano za modelową, stanowiącą wzór do naśladowania i ważny punkt odniesienia dla rodzimych autorów. W epoce oświecenia podkreślano również jej ważny walor edukacyjny, któremu nie zaprzeczono także w dobie romantyzmu. Dlatego też sposób przekładania klasyków, metody translacji, uzyskiwane efekty znajdowały się w centrum uwagi tłumaczy i recenzentów. Najważniejszym bodaj problemem i przedmiotem licznych dyskusji, a niekiedy gorących sporów, była kwestia wierności przekładu. Pytano, na czym właściwie polega – czy ma to być literalna kopia tłumaczonego dzieła, czy raczej uchwycenie jego ducha, jak pisano w XIX wieku.

Dodatkową wartość w zmaganiach z greckim lub łacińskim tekstem widziano w możliwości wzbogacenia języka polskiego, ten zaś był uważany przez niektórych za szczególnie predestynowany do oddania dzieł klasycznych autorów ze względu na „zaszczytne podobieństwo mowy”.

Materiału do niniejszego tekstu dostarczyły w dużej mierze przedmowy do ukazujących się w XIX wieku przekładów, w których ich autorzy prezentowali swoje poglądy i przyjęte w translatorskiej pracy założenia.

 

Przemysław Pietrzak, Reportaż, felieton i wiadomości, czyli problem gatunków wczesnej twórczości Bolesława Prusa w świetle jej prasowego kontekstu.

Słowa kluczowe: gazeta, opowiadanie, gatunek

Streszczenie: Artykuł dotyczy serii tekstów opublikowanych przez Bolesława Prusa w „Kurierze Warszawskim” w roku 1874 jako Szkice Warszawskie. Tworzą one formę pośrednią między krótkimi utworami opartymi na fikcji (jak opowiadanie, nowela) a gatunkami publicystycznymi (jak reportaż czy felieton). Autor studium próbuje pokazać, jak prasowy aspekt tych tekstów działał w kontekście stron gazety: jej języka i poruszanych tematów.

 

Aleksandra Horecka, Pojęcia symbolu i alegorii w wybranych pracach przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej

Słowa kluczowe: symbol, alegoria, polska filozofia analityczna, szkoła lwowsko-warszawska

Streszczenie: Celem artykułu jest prezentacja i analiza pojęć symbolu i alegorii wypracowanych przez wybranych przedstawicieli przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej, w szczególności: Kazimierza Twardowskiego, Władysława Witwickiego, Stanisława Ossowskiego, Mieczysława Walfisza-Wallisa, Leopolda Blausteina i Izydorę Dąmbską.

O ile zdefiniowanie symbolu w naukach ścisłych i technicznych nie sprawia właściwie przedstawicielom Szkoły kłopotu, o tyle trudności nastręcza uchwycenie symbolu w sztuce. Analiza prac z dziedziny estetyki, teorii sztuki i semiotyki powstałych w kręgu Szkoły wskazuje na ewolucję pojęcia symbolu – od ujmowania go jako pierwszego członu prostej trójczłonowej relacji symbolizowania – jako obiektu coś oznaczającego dla kogoś  (S. Ossowski Analiza pojęcia znaku (1926)), poprzez traktowanie go jako przedmiotu przedstawianego przez coś i zarazem przedstawiającego coś innego (S. Ossowski, U podstaw estetyki (1933)), aż po koncepcję, w której staje się on pierwszym członem złożonej denotacji znaku (I. Dąmbska, Symbol (1982)). Symbol z początku ujmowany jako znak, traci nawet w niektórych koncepcjach swój znakowy charakter (M. Walfisz-Wallis, Uwagi o symbolach (1977)). W innych staje się obiektem metasemiotycznym – nabudowanym na obiekcie semiotycznym innego typu – mianowicie oznace (J. Kotarbińska, Pojęcie znaku (1957)). Co do alegorii, w Szkole spotykamy dwa jej ujęcia. W pierwszym z nich alegoria – jako obiekt przeznaczony do jednoznacznej interpretacji – przeciwstawiana jest symbolowi, który nie jest przeznaczony do jednoznacznej interpretacji (S. Ossowski, U podstaw estetyki (1933), J. Kleiner, Reprezentatywność, symboliczność, alegoryczność (Próba nowej konstrukcji pojęć) (1950)). W drugim alegoria jest obiektem nabudowanym na symbolu, a zatem obiektem semiotycznym drugiego rzędu (W. Witwicki, komentarze do Fajdrosa Platona (1918), L. Blaustein, Przedstawienia schematyczne i symboliczne. Badania z pogranicza psychologii i estetyki (1931).

W artykule wskazujemy także problemy związane ze zdefiniowaniem symbolu i alegorii, które pojawiają się w momencie, gdy w dziełach sztuki wyodrębnienia się warstwę świata przedstawionego.

 

Małgorzata Łoboz, Ikona Beethovena i korespondencja sztuk. Kilka interpretacjach literackich

Słowa kluczowe: Ludwig van Beethoven, muzyka w literaturze, korespondencje sztuk

Streszczenie: Tematem artykułu są różne aspekty XIX-wiecznego mitu Beethovena w utworach literackich XIX i XX wieku.  W realizacjach literackich mit Beethovena przybiera treści jednoznaczne, aczkolwiek temat należy potraktować dwuaspektowo. Omówiony w artykule zestaw utworów ukazuje reprezentatywne, aczkolwiek zróżnicowane pod względem treściowym i formalnym przykłady ikonicznych wizerunków Beethovena. W interpretacji wykorzystano wyznaczniki wskazane przez Irenę Poniatowską w artykule Ikoniczny wizerunek Beethovena w polskiej poezji. Analiza zaproponowanych przez nią pól semantycznych (cierpienia, przezwyciężania cierpienia i zwycięstwa nad cierpieniem) w materiale literackim jest nie do końca weryfikowalna, niemniej – uniwersalność literackich interpretacji gwarantują ukryte w muzyce ekspresyjne treści oraz stosowany nierzadko przez Beethovena proces rozbijania formy kompozycyjnej. Przypadek Beethovena zainspirował zróżnicowane wersje literackich realizacji ikony. Nostalgia ukryta w soplicowskich stawach (Pan Tadeusz Adama Mickiewicza) stanowi jedną z możliwych wersji przekładalności tekstu literackiego na konkretny utwór muzyczny. Rewolucyjne frazy Ujejskiego (Tłumaczenia Beethovena) są znakomitą ilustracją Beethovenowskiej emfazy w przezwyciężaniu cierpienia. Jednocześnie oba przykłady dowodzą, że literackie realizacje XIX-wieczne lepiej wpisują się w zjawiska charakterystyczne dla korespondencji (synestezji) sztuk, niż realizacje XX-wieczne (Quasi una fantasia Teresy Weyssenhoff, Beethoven Zbigniewa Herberta, Grób Beethovena, Niobe Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego), które luźniej odnoszą się do konkretnych utworów Beethovena, a bardziej do portretu bohatera doświadczonego zarówno klęską, jak i jej przezwyciężeniem.

 

Grażyna B. Tomaszewska, Alegoria a interpretacja. Miłość w kontekście alegorycznych uwikłań: Mickiewicz i Szymborska

Słowa kluczowe: alegoria, interpretacja, miłość, uzurpacja, Mickiewicz i Szymborska

Streszczenie: Autorka ukazuje w artykule, w jaki sposób sens alegoryczny może poszerzać przestrzeń interpretacji tekstu. Wychodzi od niejednoznaczności problemu alegorii we współczesnej myśli literaturoznawczej, związanej m.in. z relacją między procesem analogii a tożsamości. Wykorzystuje następnie rolę, jaką odegrała alegoria w zasadniczym przekształceniu wizerunku miłości w świadomości społecznej. Następnie, w materiale już interpretacyjnym, ukazuje uwikłania i rodzaj fatalistycznego piętna miłości zarówno tej, którą charakteryzuje absolutyzm związania (IV cz. Dziadów), jak i tej, w której więzy uległy rozpadowi (Na wieży Babel). W efekcie w artykule wskazuje się, że alegoria przyczyniła się z jednej strony do absolutyzacji miłości, ale z drugiej – odsłania w sposób szczególny jej kruchość i związaną z nią uzurpację trwałości.

 

Elżbieta Flis-Czerniak, „Obumarłe doświadczenie”. Alegoria, melancholia i fantazmaty libidalne, czyli o kondycji artysty na przykładzie twórczości Charlesa Baudelaire’a i Kazimierza Przerwy-Tetmajera

Słowa kluczowe: alegoria, melancholia, sztuka, artysta, modernizm

Streszczenie: Wychodząc od rozpoznań Waltera Benjamina, który jako pierwszy zauważył związki łączące alegorię z melancholią, przyczyniając się w znacznym stopniu do rehabilitacji tej figury semantycznej, autorka artykułu zwraca uwagę na obecność w poezji Charlesa Baudelaire’a i Kazimierza Przerwy-Tetmajera pewnego kompleksu wyobrażeniowego związanego z tematem artystowskim. Ważną jego częścią składową jest motyw kobiecego posągu, będącego obiektem miłosnej tęsknoty cierpiącego mężczyzny. Sytuacja ta, poddawana alegorycznej figuracji, jest transpozycją skomplikowanej relacji artysta – sztuka.  W twórczości obu autorów kondycja artysty powiązana została ze szczególną formą samotności, mówiącą o niedopełnieniu, o zranieniu przez ostrze nieskończoności.  Doskonały kształt kamiennego posągu uosabia ideę piękna absolutnego. Nie podlegając procesowi fizycznego rozkładu, odzwierciedla metafizyczną tajemnicę wieczności, ale jednocześnie podkreśla śmiertelną naturę ludzkiego istnienia i uzmysławia niedosiężność ideału. W ten sposób ujawnia się dwoisty charakter doświadczenia związanego ze sztuką. Stykają się w nim sprzeczne kategorie: wieczność i przemijalność, doskonałość i ziemskie niespełnienie, błoga rozkosz i bolesna trwoga, uśmiech i łzy, życie i śmierć.

 

Magdalena Rudkowska, Alegoria i namiętności. Kartka z dziejów krytyki literackiej w XIX wieku

Słowa kluczowe: alegoria, Edward Dembowski, fantastyka, George Sand, Józef Ignacy Kraszewski, krytyka literacka XIX wieku

Streszczenie: Punktem wyjścia niniejszego szkicu jest polemika, jaka wywiązała się w latach czterdziestych XIX w., między Edwardem Dembowskim a Józefem Ignacym Kraszewskim. Dotyczyła ona poetyki utworu George Sand Les sept cordes de la Lyre, opublikowanego w paryskim czasopiśmie „Revue des Deux Mondes” w 1839 roku. Dyskusję między polskimi krytykami można sprowadzić do pytania wprost formułowanego w wielu tekstach krytycznych z epoki:po co używać alegorii w XIX wieku. Artykuł Dembowskiego wprowadza ponadto przeciwstawienie alegorii i „fantastyczności”, wiążące się w istocie z podjętą przez Kraszewskiego kwestią podmiotowości wypowiedzi literackiej. Niniejszy szkic rekonstruuje polskie i francuskie konteksty pozwalające zrozumieć bieguny wartościowania alegoryczności w utworze literackim. Stawiając na nowo pytanie o sens używania alegorii przez pisarzy dziewiętnastowiecznych – już ze współczesnej perspektywy historycznoliterackiego wydobywa wątki istotne dla zrozumienia dziewiętnastowiecznego światopoglądu twórczego, w którym ujawnia się napięcie między konwencjonalnością a emocjonalnością aktu komunikacji literackiej.

 

Marta Tomczok, Alegorie Zagłady w Tworkach Marka Bieńczyka i Wieku 21 Ewy Kuryluk

Słowa kluczowe: postmodernizm, Holokaust, retoryka, powieść, fabulacja

Streszczenie: Artykuł stanowi zestawienie koncepcji alegorii Roberta Scholesa i Waltera Benjamina oraz omówienie jej roli w powieściach postmodernistycznych o Zagładzie. Autorka przyjmuje, że koncepcja Scholesa stanowi uzupełnienie przyjętej przez Marka Bieńczyka koncepcji Benjamina i porównuje fragmenty eseju Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty, dotyczące alegorii u Benjamina, z powieściami Tworki i Wiek 21. Występują w nich alegorie klasyczne, spotykane w Ikonologii Cesarego Ripy, i alegorie tożsamościowe, związane z ukrywaniem się żydowskich bohaterów tej prozy po aryjskiej stronie w czasie wojny bądź ukrywaniem tożsamości po wojnie. Alegoria w powieściach Bieńczyka i Kuryluk staje się jedną z najważniejszych, a dotąd pomijanych figur retorycznych.

 

Ksenia Olkusz, Z horroru w horror. Alegoryczność literackich narracji zom-biecentrycznych w perspektywie politycznej, społecznej i ekonomicznej

Słowa kluczowe: zombie, alegoria, literatura, ekonomia, horror

Streszczenie: Moda na zombie rozprzestrzenia się jak one same, „pandemizując” rozmaite wymiary ludzkiego funkcjonowania, uobecniając się tak w sferze rozrywki, jak i w dyskursie ekonomicznym czy społecznym. Epidemiczność terminu wyraźnie widać w powszechnym uzusie, w którym stał się on słowem-wytrychem oznaczającym każdą osobę, której wygląd, niezborność motoryczna czy bezwład emocjonalny dają asumpt do porównania do chodzących zwłok. Antropofagia wpisana w topos zombie zdaje się mieć wiele znaczeń odnoszących się nie tylko do kulturowego tabu, ale także do aspektów zewnętrznych jako prefiguracja głodnych zysku korporacji, banków bezwzględnie pochłaniających kredytobiorców czy uchodźców szturmujących rzekome bramy europejskiego raju. Motyw zombie pojawiać się może również w perspektywie psycho- i socjologicznej jako związany z cywilizacyjnymi fobiami społecznymi, jak rozpadające się więzi międzyludzkie, upadająca gospodarka, rozpadające się struktury państwowe czy korporacjonizm. Wszystkie te elementy składają się na alegoryczną pojemność figur zombie i skłaniają do refleksji na temat sposobów artystycznego wyzyskania potencjału tego motywu.

 

Anna Boguska, O nowych wcieleniach alegorii – psychomachia w psychoanalizie i współczesnej literaturze (wokół powieści Slobodana Novaka Izgubljeni zavičaj)

Słowa kluczowe: alegoria, topos, melancholia, Slobodan Novak, współczesna literatura chorwacka

Streszczenie: Artykuł jest próbą wykazania innowacyjności i przydatności teorii alegorii zaproponowanej przez Dorothy L. Sayers, autorkę pracy O pisaniu i czytaniu utworów alegorycznych. Sayers utożsamia alegorię z gatunkiem literackim, ukazuje ją jako „byt” mentalnie bliski psychomachii i próbuje ideę „walki o duszę” wykorzystać na obszarze psychologii analitycznej. Jej koncepcja wydaje się płodna w kontekście interpretacji powieści Izgubljeni zavičaj Slobodana Novaka.

 

Kamen Rikev, Poza definicją. Alegoria w bułgarskiej myśli literackiej i w poezji Atanasa Dałczewa (ang.)

Słowa kluczowe: alegoria, trop, Atanas Dałczew, literatura bułgarska XX wieku, poezja chrześcijańska

Streszczenie: W artykule zostaje dokonany przegląd bułgarskich definicji alegorii, występujących w słownikach i materiałach źródłowych. Ujawnione są paradoksy związane z użyciem terminów “alegoria” (алегория) i “inoskazanie” (иносказание) we współczesnym języku bułgarskim. W opozycji do tradycyjnego braku zainteresowania krytyki przekazem alegorycznym w poezji dwudziestowiecznej, autor dowodzi, że kilka wierszy Atanasa Dałczewa (a zwłaszcza  “Szpital” i “Dom”) można poddać  interpretacji alegorycznej.

 

Elwira Buszewicz, Kołczan miłości, czyli o metamorfozach starej alegorii

Słowa kluczowe: miłość świecka i święta, alegorie miłości, Jan Kochanowski, Elizeusz od św. Maryi, poezja religijna

Streszczenie: Celem artykułu jest przedstawienie wykorzystania alegorii strzały przebijającej serce jako elementu dyskursu miłosnego w polskiej poezji wczesnonowożytnej, zarówno świeckiej, jak i religijnej.  Poddane zostały analizie dwa teksty poetyckie: polskojęzyczna pieśń Jana Kochanowskiego z cyklu Pieśni ksiąg dwoich (I 4) i powstała w XVII w. jej łacińska „palinodia”, tj. parafraza z intencją polemiczną, pióra karmelity bosego o. Elizeusza od św. Maryi, autora wydanego w 1650 r. w Krakowie zbioru De vita, gestis ac miraculis sanctae matris nostrae Theresiae a Iesu, Seraphicae virginis Lyricorum libri IV, epodon liber unus duoque epigrammatum. Analiza pieśni Kochanowskiego została przeprowadzona w taki sposób, by wyodrębnić dominanty kompozycyjne poszczególnych części utworu. Służy to pokazaniu w dalszej części artykułu, że karmelitański imitator-emulator Pieśni I 4 zachował ich kolejność, lecz nadał im zupełnie inny wymiar i umieścił w innym kontekście ideowym, otwierając perspektywę właściwą poezji metafizycznej.

 

Paulina Abriszewska, Spleceni w Norwidzie. Różewicz, Herbert i Czułość

Słowa kluczowe: Norwid, Herbert, Różewicz, Czułość

Streszczenie: Porównywanie Tadeusza Różewicza i Zbigniewa Herberta w literaturze przedmiotu koncentruje się głównie na wskazywaniu różnic. W moim artykule pragnę zmodyfikować tę perspektywę i poprzez interpretacje wybranych utworów poetów pokazać, że – metaforycznie mówiąc – obydwaj poeci „splatają się w Norwidzie”. Dziewiętnastowieczny poeta może się stać ogniwem spajającym te dwie, różniące się, poróżnione wręcz postawy poetyckie. Norwid potraktowany jako principium comparationis okazuje się pomocny w wyłanianiu subtelnych podobieństw i – czasem paradoksalnie – ufundowanych na nich różnic między dwoma współczesnymi poetami. Obok „czytania Norwidem”, na prawach dygresji, w artykule pojawia się rekapitulacja poetyckich odczytań Czułości Norwida.

 

Dariusz Seweryn, Krzyż – okręt – wóz. O alegorii eschatologicznej

Słowa kluczowe: Cyprian Norwid, symbolika krzyża, skandynawskie rytuały pogrzebowe

Streszczenie: Przeciwstawienie symbolu i alegorii w romantycznym dyskursie estetyczno-filozoficznym może być rozpatrywane jako szczególny przypadek podkreślanej przez Tzvetana Todorova fundamentalnej antytezy reprezentacji symbolicznych i reprezentacji znakowych. Z drugiej strony, praktyka literacka romantyzmu nie rezygnuje bynajmniej z przedstawień alegorycznych. Zanim związki Norwida z tradycją kontrreformacyjnej emblematyki doczekają się kompetentnego opracowania, nawet pojedynczy przykład wydaje się warty przedstawienia. Jeśli nawet w omawianym przypadku (Krzyż i dziecko) nie istnieje w tekście ścisły odpowiednik intersemiotyczności, jaka zachodzi w emblematyce – mamy tylko tekst słowny – to przecież odpowiednik emblematycznej ryciny możemy znaleźć na poziomie obrazowania poetyckiego, zaś odpowiednik inskrypcji pojawia się w postaci figury słownej tworzonej przez końcówki dwóch ostatnich wersów. Przykład Norwidowski prowadzi do problematyki semiozy krzyża, która nie zawsze bywa właściwie modelowana przez współczesnych badaczy. Z kolei chrześcijańska symbolika krzyża, ujęta w kategoriach etnologicznych, otwiera perspektywę badań porównawczych nad przemianami struktur semiotycznych w zakresie przestawień eschatologicznych. Interesujących przykładów tego typu przedstawień dostarczają świadectwa archeologiczne. We wskazanych w artykule przypadkach można dostrzec diachroniczną relację między symbolem i alegorią: alegoria jawi się jako efekt rozkładu struktur symbolicznych na struktury znakowe.

 

Ewa Rot-Buga, „Tu Dafnis […] pogrzebion” – próba alegorycznej lektury sielanki Szymona Szymonowica Rocznica

Słowa kluczowe: Szymon Szymonowic, sielanka, alegoria, śmierć w sielance, Jan Zamoyski

Streszczenie: Artykuł jest poświęcony motywom alegorycznym wykorzystanym w sielance Szymona Szymonowica Rocznica na tle tradycji bukoliki żałobnej. Rocznica to sielanka funeralna, zawierająca alegorie biograficzne i odniesienia do aktualnych wydarzeń. Upamiętnia Jana Zamoyskiego i jego dokonania na polu kultury. Tekst powstał prawdopodobnie w pierwszą rocznicę śmierci Zamoyskiego (1606). Dafnis to Zamoyski, Testylis – jego żona Barbara, a podmiot mówiący – najprawdopodobniej sam Szymon Szymonowic. Poeta wspomina w sielance okoliczności pogrzebu, ujmując opis w ramy bukolicznej konwencji. Eksploatuje motywy bukoliczne związane z postacią Dafnisa jako architwórcy poezji oraz sensy związane z utożsamieniem pasterza z poetą. Szymonowic – pisząc o Dafnisie Zamoyskim – świadomie wykorzystuje alegoryczne motywy sielankowe i prowadzi międzytekstową grę z eklogą 2 Wergiliusza i utworami Kochanowskiego. Rocznica to sielanka funeralna zbudowana wedle zasad i konwencji alegorycznej bukoliki żałobnej, zawierająca wiele toposów epicedialnych oraz poziomów alegorii, a zarazem – dzięki zabiegom polonizacyjnym i postaci DafnisaZamoyskiego – ściśle powiązana z ówczesną kulturą.

 

Krzysztof Obremski, Między alegoryzmem a panegiryzmem: Tomasza Tretera Theatrum virtutum Divi Stanislai Hosii (rozpoznania)

Słowa kluczowe: Kościół katolicki, kontrreformacja, emblematyka, Toruń, Elbląg.

Streszczenie: Emblematyczne dzieło Tomasza Tretera Theatrum virtutum Divi Stanislai Hosii(Romae 1588) jest przedmiotem analizy zmierzającej do jedynie rozpoznawczego wskazania dwóch jego wymiarów: alegorycznego oraz panegirycznego. Porównanie apologii jednej z najważniejszych postaci Kościoła katolickiego oraz jedynie umiarkowanych wyników walki Hozjusza z ewangelikami jego diecezji (wpierw chełmińskiej, następnie warmińskiej) nakazuje mówić jedynie o co najwyżej umiarkowanym zwycięstwie, jakim było zahamowanie rozwoju reformacji na Warmii. Rozbieżność między treściami wierszy i miedziorytów Tretera a ich historyczną wiarygodnością wpisuje się w alegoryzm (ten przyzwalał nawet na przeciwieństwo między znakami a ich znaczeniami) i w panegiryzm z jego prawdą o przeszłości versus kłamstwie (zmyśleniu czy fikcji).

 

Marta Wojtkowska-Maksymik, Wykorzystanie symboliki tetragramu w O ślachetności a zacności płci niewieściej (1575) Macieja Wirzbięty

Słowa kluczowe: kabała, gematria, tetragramat, Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim, Maciej Wirzbięta

Streszczenie: Treścią artykułu jest porównawcza analiza krótkich fragmentów dwóch dzieł: De nobilitate et praecellentia foeminei sexus declamatio (Antwerpia, 1529) Heinricha Corneliusa Agrippy von Nettesheim oraz polskiego przekładu tego utworu, czyli O ślachetności a zacności płci niewieściej (Kraków, 1575) Macieja Wirzbięty. Autorka koncentruje się na kwestii znaczenia imion pierwszych rodziców, Adama i Ewy, podniesionej przez obu pisarzy w celu dowiedzenia słuszności tezy o wyższości żeńskiej nad męską, oraz odsłania wykorzystane w dyskursie źródła: od tekstów Ojców i Doktorów Kościoła (m.in. św. Hieronima, Pseudo-Cypriana) po prace filozofów i humanistów przełomu XV i XVI stulecia (m.in. Heinricha Corneliusa Agrippy, Johannesa Reuchlina, Jacquesa Lefèvre d’Étaples), zafascynowanych żydowską kabałą i gematrią oraz związaną z nimi teorią imion Bożych i symboliką tetragramu (JHWH).

 

Barbara Milewska-Waźbińska, Zbiór łacińskich wierszy zatytułowany Septem sidera – kilka uwag na temat autorstwa, symboliki chrześcijańskiej i ikonografii (ang.)

Słowa kluczowe: Mikołaj Kopernik, Jan Brożek (Ioannes Broscius), parodia chrześcijańska

Streszczenie: Zbiór łacińskich wierszy zatytułowany Septem sidera, został opublikowany po raz pierwszy w Krakowie w 1629 roku w drukarni Franciszka Cezarego. Książkę wydał znakomity uczony, profesor Akademii Krakowskiej Jan Brożek (Ioannes Broscius). Brożek był również autorem przedmowy i dedykacji skierowanej do papieża Urbana VIII. W przedmowie twierdzi, że znalazł wiersze wśród dokumentów pozostawionych przez Mikołaja Kopernika. Jerzy Krókowski poddał te poematy analizie w swej książce De septem sideribus quae Nicolao Copernico vulgo tribuuntur (Cracow 1926). Krókowski stwierdził, że wiersze noszą cechy charakterystyczne dla parodii (parodia sacra) praktykowanej w XVII wieku. Uczony wysnuł wniosek, że cykl Septem Sidera prawdopodobnie powstał w kręgach jezuickich.
Autorka artykułu uzupełnia argumentację Krókowskiego, zwracając uwagę na obecność w wierszach symboliki chrześcijańskiej oraz zestawiając łaciński tekst z jezuicką ikonografią.

 

Jan Tomkowski, Symbolika krwi w Panu Tadeuszu

Słowa kluczowe: Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, krew, symbol, zemsta

Streszczenie: Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, wielkiego polskiego poety romantycznego, został opublikowany po raz pierwszy w czerwcu 1834 roku w Paryżu. Dzieło to zostało uznane za narodową epopeję, jedną z ostatnich w literaturze europejskiej. Odmalowuje ono bardzo szczegółowo życie polskiej szlachty na początku XIX wieku.

Pan Tadeusz był odbierany jako poemat idylliczny, utwór pełen szczęścia i pogody. W moim przekonaniu jest to nieporozumienie. Poemat Mickiewicza opisuje bowiem świat pogrążony we krwi. W tym świecie spotykamy zło, chaos, przemoc i mnóstwo konfliktów. I akty rozlewu krwi, rzecz jasna. Krew jest bardzo ważnym symbolem – przelewanie krwi pociąga za sobą dążenie do zemsty. Bohaterowie są bardzo często żądni zemsty. Krew to także symbol powiązań rodzinnych. Jak widzimy, Pana Tadeusza można nazwać raczej krwawym arcydziełem!

 

Karol Samsel, Rozebrana, czyli Norwidowska ballada o kresie metody alegorycznej

Słowa kluczowe: Rozebrana, postalegoryzm, aporia ikonologiczna, Wyzwolenie, filozofia życia

Streszczenie: Rozebrana, tekst Cypriana Norwida z 1881 roku, który poeta określił „balladą”, przysparza od lat problemów wielu odczytującym go norwidologom. Mimo to w sposobie mówienia o utworze ustalił się już pewien paradygmat interpretacyjny, wzmocniony dającymi się sprowadzić do siebie (w najważniejszych punktach) wnioskami badaczy takich, jak m.in. Michał Głowiński, Stefan Sawicki czy też ostatnio Grażyna Halkiewicz-Sojak. Celem mojego studium będzie próba reinterpretacji Norwidowskiej „ballady” przez dostrzeżenie w niej rozprawy lirycznej na temat określonego problemu estetycznego, czy mówiąc inaczej: parabolicznej oraz spoetyzowanej rozprawy o sztuce „zaprzeszłej”, jaką jest, a właściwie była dla Norwida sztuka alegorii. Tak pojęta dziwna, Norwidowska „ballada-nie-ballada” zdaje się przekazywać czytelnikowi wiedzę o zaniku możliwości alegorezy w dobie przełomu modernistycznego. Wykładnią Rozebranej może być więc (na tych samych prawach, co inne mniej skomplikowane wykładnie) narodowa „aporia ikonologiczna”, „polski ikonoklazm”, tj. dotarcie do kresu obrazowania narodowego, niemożność „ostatecznego sportretowania ojczyzny”, petryfikacja wreszcie obrazu Polski przez jej alegorie. Przyjęcie takiego schematu interpretacyjnego dla utworu Norwida przybliża z kolei jego rozwiązania do kontekstów Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego, w sposób nieoczekiwany ujawniając tutaj prekursorstwo poprzednika.

 

Irena Jokiel, Czytanie Süskinda

Słowa kluczowe: śmierć, fantazmat, metafory końca, groteska, ironia

Streszczenie: Fabuły budowane przez Patricka Süskinda są przejrzyste i nieskomplikowane; prowadzone tradycyjnym duktem, na pozór zdystansowane wobec modernistycznych eksperymentów formalnych i zamykane wyrazistymi finałami, w potocznym odbiorze dają poczucie pewności, że nawet najbardziej fantastyczne światy, wyprowadzone zakamarków wyobraźni, dadzą się ująć w oswojone, zamknięte całości. Być może ta prostota sprawia, że łatwo się zadowolić ich uwodzicielską intrygą, omijać natomiast ślady prowadzące do treści zaszyfrowanych w strukturze głębokiej. Autorka podejmuje próbę interpretacji opowiadań Testament mistrza Mussarda i Historia pana Sommera jako metaforycznej, groteskowej wizji egzystencjalnego lęku człowieka przed śmiercią.

 

Joanna Czaplińska, My – kobieta, pisarka. Metafora kobiecego losu w utworze Knížka s červeným obalem Alexandry Berkovej

słowa kluczowe: Alexandra Berková, Knížka s červeným obalem, czeska literatura XX wieku, czeska literatura kobieca, écriture féminine, intertekstualność

Streszczenie: Artykuł jest próbą reinterpretacji utworu Alexandry Berkovej Knížka s červeným obalem ze wskazaniem na ścisłe konotacje tego tekstu z tekstami literatury europejskiej. Autorka wskazuje na liczne intertekstualne nawiązania obecne w utworze, zarówno na poziomie intertekstualności, jak i hipertekstualności (w typologii Gérarde’a Genetta), odnoszące się do twórczości pisarzy takich jak James Joyce, ale też Bohumil Hrabal, Josef Škvorecký czy Giacomo Boccacio. Mimo iż wcześniejsze interpretacje czeskich badaczy literatury określają utwór jako cykl opowiadań, autorka udowadnia, iż Knížka s červeným obalem jest powieścią wpisującą się w schemat Bildungsroman i metaforycznym ukazaniem uniwersalnych przeżyć kobiety, pokonujących kolejne etapy swego życia, a zarazem poszukujących możliwości wyrażenia siebie w tekście kultury.  W artykule podjęta jest też kwestia écriture feminine oraz pytania, czy utwór Berkovej można zaklasyfikować do kategorii „pisania kobiecego”.

 

Anna Gęsicka, Alegoria Melancholii w rondach Karola Orleańskiego (XV wiek)

Słowa kluczowe: alegoria, melancholia, Karol Orleański, rondo

Streszczenie: Alegoria w średniowieczu jest sposobem postrzegania świata. Jest też ważną figurą stylistyczną w poezji lirycznej końca średniowiecza. Tematem artykułu jest psychologiczny aspekt użycia alegorii Melancholii w rondach francuskiego poety z XV wieku, Karola Orleańskiego. W alegorycznych opisach nastroju przygnębienia można wyodrębnić pięć typów reakcji podmiotu lirycznego: 1. Bunt – decyzja o niepoddawaniu się, 2. Szukanie pocieszenia, 3. Całkowite oddanie się melancholii, 4. Skarga, 5. Charakterystyka obiektywnego oddziaływania melancholii na człowieka.

tagi